Tundimi teknokratik: nga Darvini te Iluzioni Real

Si u lind bindja se njeriu është material i përpunueshëm dhe si konspiracionet e vërteta të shekullit XX u bënë babai i teorive konspirative të shekullit XXI

Ka një pyetje që e përshkon historinë moderne si një tel i tendosur nën dysheme: a është njeriu i dhënë, apo i bërë? Nëse është i dhënë nga Zoti, nga natyra, nga një rend që na paraprin atëherë detyra jonë është ta njohim dhe ta respektojmë. Por nëse është i bërë produkt i rastësisë, i seleksionimit, i rrethanave atëherë hapet një derë që njerëzimi nuk ka arritur më ta mbyllë: dera e ribërjes. Nëse natyra na ka bërë verbërisht, përse të mos e bëjmë ne veten me sy hapur?

Kjo pyetje, dhe përgjigjet e tmerrshme që i janë dhënë, lidhin në një fije të vetme disa nga episodet më të çuditshme e më të errëta të dy shekujve të fundit: eugjenikën britanike, ëndërrimtarët rusë të raketave, "njeriun e ri" të Stalinit, mjekët e Aushvicit, laboratorët sekretë të CIA-s dhe të Porton Down-it. Dhe, në mënyrë më të tërthortë por jo më pak të rëndësishme, ajo shpjegon edhe diçka tjetër: përse miliona njerëz sot besojnë se Kennedy u vra nga shteti i thellë, se 11 shtatori ishte punë e brendshme dhe se pandemia u projektua në laborator me qëllim. Sepse historia që do të tregoj këtu ka dy pjesë: pjesën e parë, ku shtetet vërtet komplotuan kundër qytetarëve të vet dhe u kapën; dhe pjesën e dytë, ku publiku, i tradhtuar njëherë, nuk besoi më asgjë.

I. Mëkati origjinal i një ideje të madhe

Çarls Darvini nuk ishte inxhinier shoqëror. Ishte një natyralist i sëmurë e i turpshëm, që e vonoi për dy dekada botimin e Origjinës së Specieve pikërisht sepse e ndiente peshën e asaj që kishte zbuluar. Por idetë e mëdha nuk u binden autorëve të tyre. Darvini tregoi se format e gjalla nuk janë të fiksuara se ato lindin, ndryshojnë dhe zhduken nën presionin e seleksionimit. Njeriu, rrjedhimisht, nuk ishte kurora e pandryshueshme e krijimit, por një stacion i përkohshëm në një proces pa fund.

Kushëriri i tij, Francis Galton, e lexoi këtë zbulim me sytë e një statisticieni dhe nxori përfundimin që Darvini vetë nuk guxoi ta nxirrte: nëse njeriu është produkt i seleksionimit, atëherë njeriu mund të seleksionohet me qëllim. Galton shpiku për këtë projekt një fjalë të re, të bukur në greqishten e saj dhe të tmerrshme në pasojat e saj: eugjenikë  lindje e mirë.

Ajo që harrohet shpesh është se eugjenika nuk lindi si ide e skajshme e ndonjë sekti të errët. Ajo lindi në zemër të establishmentit britanik dhe u përqafua nga elita progresiste e kohës. Karl Pearson e institucionalizoi në University College London. Shoqata e Edukimit Eugjenik mblidhte mendjet më të ndritura të Londrës. Winston Churchill-i i ri e mbështeti me zell. E mbështetën edhe John Maynard Keynes, H.G. Wells, George Bernard Shaw pra jo reaksionarët, por reformatorët; jo ata që donin ta ngrinin botën në vend, por ata që donin ta përmirësonin. Ky është mësimi i parë dhe më i pakëndshëm i kësaj historie: tundimi për ta riprojektuar njeriun nuk vjen nga urrejtja, por nga dashuria për përparimin.

Ironia britanike qëndron në faktin se Britania, djepi intelektual i eugjenikës, nuk miratoi kurrë ligje sterilizimi të detyruar për dallim nga Shtetet e Bashkuara, Suedia dhe më pas Gjermania. Britania e eksportoi idenë ashtu siç eksportonte pambukun dhe hekurudhat: e përpunuar, e paketuar dhe gati për përdorim.

II. Ëndërrimtarët rusë: raketa si shpëtim

Ndërkohë, në skajin tjetër të Evropës, e njëjta bindje se njeriu mund dhe duhet të ribëhet po merrte një formë krejt tjetër: jo raciale, por kozmike.

Nikolai Fyodorov, një bibliotekar asket moskovit që jetonte me bukë e çaj dhe ua shpërndante rrogën të varfërve, predikonte diçka që tingëllon edhe sot si fantashkencë e pastër: "detyra e përbashkët" e njerëzimit, sipas tij, ishte ringjallja fizike e të gjithë të vdekurve e çdo njeriu që ka jetuar ndonjëherë  dhe kolonizimi i hapësirës për t'u bërë vend brezave të ringjallur. Ky "kozmizëm rus" ishte një përzierje e çuditshme e misticizmit ortodoks me besimin e patundur te teknika.

Mes dëgjuesve të Fyodorov-it në bibliotekë ishte një djalosh provincial, gati i shurdhër nga skarlatina, që nuk kishte mundësi të ndiqte shkollën si të tjerët: Konstantin Tsiolkovsky. Ky mësues fshati, duke punuar i vetëm në Kaluga, formuloi ekuacionin themelor të lëvizjes së raketës formulën që edhe sot mban emrin e tij dhe mbi të cilën ngrihet çdo program hapësinor në botë. Por për Tsiolkovsky-n raketa nuk ishte kurrë thjesht makinë, e aq më pak armë. Ishte instrument shpëtimi: "Toka është djepi i mendjes," shkruante ai, "por nuk mund të jetohet përjetë në djep."

Krahas tij, bolsheviku Aleksandr Bogdanov rivali intelektual i Leninit shkroi romanin Ylli i Kuq, ku një utopi socialiste lulëzon në Mars. Bogdanov besonte se edhe vdekja ishte problem teknik: themeloi institutin e parë të transfuzionit të gjakut në botë, i bindur se shkëmbimi i gjakut mes të riut dhe të moshuarit do të sillte rininë kolektive. Vdiq nga një transfuzion i kryer mbi veten. Fantashkenca ruse dhe programi hapësinor sovjetik nuk janë dy histori paralele  janë një histori e vetme, e dalë nga i njëjti tru ëndërrimtar që refuzonte të pranonte kufijtë e natyrës njerëzore.

III. Njeriu i ri: kur shteti bëhet skulptor

Revolucioni bolshevik ia dha këtij ëndërrimi diçka që Fyodorov-i s'e kishte pasur kurrë: pushtetin. Dhe pushteti e ktheu ëndrrën në doktrinë. "Njeriu i ri sovjetik" nuk ishte metaforë propagandistike ishte projekt shtetëror i mirëfilltë, i bazuar në bindjen se natyra njerëzore është plastelinë dhe se shteti, si skulptori i madh i historisë, mund të gdhendë prej saj një qenie të re: altruiste, kolektive, të palodhur.

Pasojat i njohim. Në biologji, Trofim Lysenko sharlatani që mohonte gjenetikën si "shkencë borgjeze" dhe premtonte se grurët mund të "edukohen" për të duruar dimrin shkatërroi bujqësinë sovjetike dhe dërgoi në burg e në vdekje gjenetistët e vërtetë të vendit. Në shoqëri, gulagu u pagëzua me eufemizmin e "riedukimit": nëse njeriu është i formueshëm, atëherë edhe kampi i punës është, në logjikën e sistemit, një punishte pedagogjike. Stalinizmi ishte eugjenika pa gjenetikë  seleksionimi jo i trupave, por i shpirtrave.

Nazizmi, ndërkaq, mori degën tjetër të së njëjtës pemë darviniane dhe e çoi në skajin absolut. Doktor Josef Mengele nuk ishte një përbindësh i rënë nga qielli: ishte mjek i diplomuar, me doktoraturë në antropologji, produkt i një shkence raciale që e kishte prejardhjen e drejtpërdrejtë intelektuale te lëvizja eugjenike anglo-amerikane. Eksperimentet e tij mbi binjakët në Aushvic ishin, në sytë e tij dhe të sistemit që i shërbeu, kërkim shkencor vazhdimi logjik i asaj që Galton e kishte nisur si statistikë e pafajshme e trashëgimisë familjare. Kur historianët thonë se rruga për në Aushvic u shtrua me letra shkencore, nuk bëjnë retorikë.

IV. Lufta e Ftohtë: utopia zbret në bodrum

Pas vitit 1945, njerëzimi u zotua se "kurrë më". Kodi i Nurembergut vendosi parimin e shenjtë të pëlqimit të informuar në çdo eksperiment mbi njeriun. Dhe pikërisht ndërsa ky parim shpallej solemnisht në gjyqin e mjekëve nazistë, fituesit e luftës po ngrinin laboratorët e tyre sekretë për ta shkelur.

Në Amerikë, CIA nisi programin MKUltra: një rrjet i fshehtë eksperimentesh mbi kontrollin e mendjes, i frymëzuar nga paniku se sovjetikët e kinezët kishin zbuluar "shpëlarjen e trurit". Të burgosurve, pacientëve psikiatrikë dhe qytetarëve krejt të pandërgjegjshëm iu dha LSD pa dijeninë e tyre; u provuan hipnoza, privimi shqisor, elektroshoku. Shkencëtari ushtarak Frank Olson ra nga dritarja e një hoteli nju-jorkez disa ditë pasi ishte droguar fshehurazi nga kolegët e vet. Kur skandali kërcënoi të dilte, drejtori i CIA-s urdhëroi shkatërrimin e arkivit  dhe pjesa më e madhe e së vërtetës u dogj bashkë me dosjet.

Në Britani, historia paralele u shkrua në Porton Down, qendra e kërkimeve kimike e biologjike të Ministrisë së Mbrojtjes. Mijëra ushtarakë britanikë morën pjesë në prova, shpesh nën pretekste mashtruese. Ronald Maddison, një inxhinier njëzetvjeçar i aviacionit, vdiq pasi i pikuan sarin të lëngshëm mbi krah ai kishte dalë vullnetar duke besuar se po ndihmonte kërkimin e një kure për rrufën. Vdekja e tij u mbulua për pesë dekada, derisa një hetim gjyqësor e cilësoi më në fund vrasje të paligjshme. Krahas provave individuale, shteti britanik spërkati baktere e simulantë kimikë mbi zona të tëra të vendit për të modeluar sulme bakteriologjike, me publikun krejtësisht në padije.

Vini re se çfarë kishte ndodhur me ëndrrën e madhe: utopia e Fyodorov-it për ringjalljen e njerëzimit dhe projekti i Galtonit për përmirësimin e racës ishin tkurrur në diçka të vogël, të fshehtë dhe të ndyrë  manipulimi teknik i mendjes e i trupit të qytetarit, jo më për parajsën, por për epërsi në Luftën e Ftohtë. Tundimi teknokratik kishte zbritur nga katedrat e universiteteve në bodrumet e shërbimeve sekrete.

V. Fatura: kur e vërteta vret besimin

Dhe tani vjen pjesa e dytë e historisë ajo që na sjell te bota jonë.

MKUltra dhe Porton Down nuk mbetën sekrete. Dolën në dritë: përmes komisioneve parlamentare, hetimeve gjyqësore, gazetarëve këmbëngulës. Dhe zbulimi i tyre i dha publikut perëndimor një mësim që nuk harrohet më: shteti yt është i aftë të eksperimentojë fshehurazi mbi ty, të të gënjejë për dekada dhe të djegë provat. Ky nuk është paranojë  është fakt i dokumentuar, i pranuar zyrtarisht, i dëmshpërblyer me para publike.

Por pikërisht këtu qëndron helmi. Sepse një popull që ka mësuar se u gënjye për MKUltra-n, nxjerr lehtësisht përfundimin logjik në dukje, por të gabuar në thelb: "atëherë po na gënjejnë për gjithçka." Konspiracioni i vërtetë bëhet babai i teorisë konspirative. Skandali i dokumentuar bëhet çelësi universal që hap çdo derë.

Kështu, Instituti Tavistock  një institucion krejt real britanik i shkencave sociale, që studion dinamikat e grupeve dhe të organizatave  shndërrohet në mitologjinë konspirative në "qendrën botërore të kontrollit të mendjes", pa asnjë dokument mbështetës, thjesht sepse tingëllon si diçka që do të mund të ekzistonte, po të gjykosh nga Porton Down-i. Vrasja e Kennedy-t, e cila ka vërtet paqartësi arkivore dhe dosje ende të mbyllura, shndërrohet nga rast i pazgjidhur plotësisht në provë të pakundërshtueshme të një komploti të brendshëm  megjithëse gjashtë dekada hetimesh nuk kanë prodhuar prova për të. Tragjedia e 11 shtatorit, ku provat mbështesin në mënyrë dërrmuese versionin e al-Kaidës, rilexohet si "punë e brendshme". Pandemia, origjina e së cilës mbetet çështje e hapur shkencore mes tregut dhe laboratorit, rrëshqet në fantazinë e "armës së qëllimshme". Dhe mbi të gjitha qëndron koncepti-ombrellë i "deep state"-it, i cili përzien mjeshtërisht diçka të vërtetë  inercinë, sekretin dhe interesat vetëmbrojtëse të burokracive të sigurisë, që ekzistojnë realisht  me një fantazi për një dorë të vetme, të gjithëdijshme drejtuese, që nuk ka ekzistuar kurrë.

Dallimi mes të dyjave nuk është pedanteri akademike. Burokracitë e fshehta që mbrojnë interesat e veta janë problem real, i trajtueshëm me mjete demokratike: komisione, deklasifikime, gazetari. Komploti i gjithëpushtetshëm është mit, dhe mitet nuk trajtohen  ato vetëm ushqehen. Teoria konspirative është, në thelb, forma më e dëshpëruar e besimit: bindja se dikush, diku, e ka gjithsesi kontrollin. Është më ngushëlluese të besosh në një dorë të keqe të fshehtë sesa në një botë ku edhe tragjeditë më të mëdha ndodhin nga rastësia, paaftësia dhe kaosi.

VI. Përfundim: djepi dhe bodrumi

Fija që lidh Darvinin me Galtonin, Galtonin me Mengelen, Fyodorov-in me Stalinin, dhe të gjithë bashkë me bodrumet e CIA-s e të Porton Down-it, nuk është një komplot dyshekullor. Është diçka më e thellë dhe më shqetësuese: është një ide  bindja moderne se njeriu është material i përpunueshëm, se natyra njerëzore është problem inxhinierik, se dikush më i mençur se ne ka të drejtë të na riprojektojë për të mirën tonë.

Kjo ide ka veshur të gjitha uniformat e shekullit XX: xhaketën akademike të eugjenistit britanik, bluzën e ëndërrimtarit rus të raketave, uniformën e komisarit sovjetik, përparësen e bardhë të mjekut nazist, kostumin gri të oficerit të shërbimit sekret. Dhe sa herë që është zbatuar mbi njerëz të gjallë pa pëlqimin e tyre, ka lënë pas kufoma dhe dosje të djegura.

Trashëgimia e dyfishtë e saj është bota jonë: nga njëra anë, teknologjitë e mrekullueshme që dolën nga i njëjti ëndërrim raketa e Tsiolkovsky-t na çoi vërtet në hapësirë, transfuzioni i Bogdanov-it shpëton vërtet jetë çdo ditë; nga ana tjetër, plaga e pashëruar e besimit publik, ku çdo tragjedi e re interpretohet automatikisht si vepër e dorës së fshehtë, sepse dora e fshehtë, dikur, ekzistoi vërtet.

Tsiolkovsky kishte të drejtë: Toka është djepi i mendjes. Por shekulli XX na mësoi se djepi ka edhe bodrum. Dhe se detyra e një shoqërie të lirë nuk është të bëjë sikur bodrumi s'ekziston, as të besojë se gjithçka ndodh atje  por të mbajë dritën ndezur, dyert e arkivave hapur dhe të mos harrojë kurrë se njeriu nuk është plastelinë e askujt.